Istorijat Arhiva:::

Arhivsko središte, 1948-1951.

• Zaječar i srez zaječarski,
• Bor i srez borski,
• Knjaževac i srez knjaževački,
• Negotin i srez krajinski,
• Boljevac i srez boljevački,
• Minićevo i srez timočki, 
• Jabukovac i srez brzopalanački,
• Kladovo i srez ključki,
• Donji Milanovac i srez porečki.

Novoformirano Arhivsko središte nije imalo ni svoj budžet, niti prostorije. Nije bilo ni određenog mesta (kancelarija) za rukovodioca, gde bi mogao završiti najnužnije poslove. U početku se nije znalo kome središte pripada. Radmila Bajo odmah pristupa poslu. Raspisom preko Prosvetnog odeljenja SNO-a Zaječar zahteva od svih prosvetnih odeljenja GNO-a i SNO-a da odredi po jedno lice, iz redova službenika, koje bi bilo poverenik za arhive, a tako bi se stvorila potrebna organizaciona mreža. Određeni su prvi poverenici arhivskog središta:

• Svetozar Bajić, sudija - za Zaječar,
• Nedeljko Todorović, službenik - za srez zaječarski,
• Stojan Mladenović, profesor - za Negotin,
• Milorad Stojanović, službenik - za Boljevac,
• Đorđe St. Miljković, službenik - za Knjaževac,
• Dušanka Kuzmanović, službenik - za Bor,
• Gordana Petrović, službenik - za Kladovo,
• Vlajko Đorđević, službenik za - Donji Milanovac.

Sa poverenicima, Radmila Bajo održava sastanak maja 1949. godine, radi davanja uputstva za rad na terenu. Preduzete su mere da se dobije spisak svih državnih ustanova, privrednih i društvenih organizacija postojećih do rata, kako bi se od ovih prikupili podaci o postojanju ili uništenju arhiva na području nadležnosti Arhivskog središta u Zaječaru. No, i pored svestranog zalaganja profesorke Bajo, vrlo je malo učinjeno na prikupljanju podataka o postojećim arhivama i zaštiti arhivskog materijala.

Arhivska središta su u početku imala veoma ograničene mogućnosti da razviju delatnost, na način na koji su to od njih zahtevali državni organi. U prvi plan su izbili problemi oko preuzimanja ugrožene arhivske građe i spasavanja od daljeg propadanja, usled nedostatka prostora za depo. Preuzimanje arhivske građe bio je više spasilački poduhvat Milana Rašića i grupe ljudi, okupljene oko arhivskog središta, nego neki stručni rad. Posebno pitanje je bilo kako arhivsku građu u nastajanju zaštititi od uništenja, do njenog preuzimanja. 
Opšti zakon o državnim arhivama donet je 18. februara 1950. godine, tako da su stvoreni uslovi da se već naredne godine formira Gradska državna arhiva.
Prota Milan Rašić, je imao veliko razumevanje i volje za rad u Arhivskom središtu. Od 15. septembra do 15. oktobra 1949. godine. Ministarstvo prosvete NR Srbije - Odeljenje za kulturu i umetnost organizuje pri Državnoj arhivi u Beogradu tečaj za stručno usavršavanje arhivskih rukovodilaca, na kome je bio i prota Rašić, kao rukovodilac Arhivskog središta Zaječar. Ovaj tečaj bio je od presudnog uticaja na protu Rašića i njegov dalji rad na pronalaženju, prikupljanju i obezbeđenju arhivskog materijala u Timočkoj krajini, tako da se kod njega razvila još veća volja za proučavanjem i usavršavanjem u arhivističkoj službi.
Po povratku sa tečaja, sa postojećim i stečenim znanjem, iako do tada Arhivsko središte nije imalo ni budžeta ni prostorija, prota Rašić je odmah pregao na posao. On je shvatio da Arhivsko središte treba podići na nivo naučno-kulturnog centra našeg kraja. I pored svih teškoća na koje se nailazilo, svojom upornošću, iako je oskudica bila na vrhuncu, on uspva da za arhivsko središte dobije dve prostorije u zgradi, u Kajmakčalanskoj ulici br.2. Sa dva pisaća stola, dva ormana i četiri stolice, dobijene od Oblasnog narodnog odbora Zaječara. Sa nešto kupljenog kancelarijskog pribora, formira kancelaiju Arhivskog središta; dok je druga prostorija služila kao depo za arhivski materijal.
Za izvršenje postavljenih zadataka potrebna su bila i novčana sredstva. Kako ni u 1950. godini budžeta nije bilo, to je, posredstvom povereništva za prosvetu Oblasnog narodnog odbora, povremeno iz svojih kredita Oblasni narodni odbor dodeljivao pomoć Arhivskom središtu za pojedine nabavke i odlazak rukovodioca na teren.
U tom periodu, 1950. godine, prota Rašić vrši obilazak svih sreskih i gradskih mesta, prikuplja podatke, vrši istraživanje arhiva i njihov popis. Traganjem za starim spisima uspeva da pronađe, u svakom posećenom mestu, po nekoliko primeraka starih spisa iz XIX veka i da otkrije na tavanima i u podrumima dragoceni arhivski materijal, izložen propadanju, evidentira ga, obezbeđuje i stavlja pod zaštitu. Tako, upotpunjava popis starih arhiva, evidentira 161 staru arhivu, potpuno ili delimično sačuvanu, i 136 uništenih.
Njegov rad nije se ograničio samo na pronalaženje i obezbeđenje starih arhiva., već i na iznalaženje i preuzimanje arhivskog materijala iz novijeg vremena, kao i iz Narodno-oslobodilačkog rata. Najugroženije arhive preuzimane su, iako u nesređenom ili delimično sređenom stanju, i prebacivane u Arhivsko središte, gde je vršeno škartiranje, izdvajanje i sređivanje. Od važnijih arhiva preuzete su:

• predratna arhiva Zanatlijskog esnafa u Boljevcu, sačuvana u vrlo dobrom stanju; 
• predratna arhiva Namesništva boljevačkog, takođe dobro sačuvana;
• predratna arhiva bivše banke u Zaječaru ''Luvr'', arhiva Zadruge, Trgovačke banke, Kreditne zadruge i
• druge arhive bivših ustanova i društvenih organizacija.

Uspešan rad Milana Rašića, rukovodioca Arhivskog središta, vidi se i po tome što ovoj ustanovi, pojedina lica, ustanove i preduzeća ustupaju na čuvanje stara dokumenta i arhivalije, od kojih se ovde, kao najinteresantniji, citiraju:

1. Tapijsko pismo (na turskom jeziku) državnog vojskovođe i čuvara Ade, izdato Simeunu Zečiću, iz Krajine 1817. god. odnosno 1232. god. po muhamedanskom kalendaru;
2. Tapijsko pismo (na turskom jeziku), visokog čuvara Ada-kale, izdato srpskom svešteniku Žiki koji se nalazi u manastiru preko puta Negotina, izdato 1819. god. odnosno 1234. god. po Muhamedanskom kalendaru;
3. Molba (na turskom jeziku) stanovnika Vakufa - pripadnika dveju svetih varoši - Meke i Medine - za izdavanje dozvole za podizanje crkve, pisana 1819, odnosno 1234. god. po muhamedanskom kalendaru;
4. Pismo Ilije Garašanina, ministra unutrašnjih poslova, od 12. juna 1846. godine;
5. Proklamacija Aleksandra Karađorđevića, od 12.novembra 1843. god.
6. Zvanične novine Kneževine Srbije od 3. avgusta 1857. god.
7. Pasoš za prelaz preko granice, izdat za vreme Mihaila Obrenovića III 1866. god.
8. Esnafsko pismo, izdato Petru Nikoliću iz Zaječara, 1880. god.
9. Pismo Miloša Obrenovića, knjaza srpskog, br.2223 od 25. juna 1835.god. upućeno Ispravičestvu okružija crnorečkog, o načinu dočeka u Zaječaru i ispraćaja do Krivog Vira ruskog generalnog konzula barona Rikmana, i još mnogo drugih dokumenata i starih spisa.

Osim toga, pri Arhivskom središtu formirana je biblioteka zatvorenog tipa, obogaćena mnogim kompletima časopisa (Književni glasnik, Venac, Učitelj, Misao i dr.), raznim naučnim, pravnim i istorijskim delima (izdanja starijeg datuma kao i izdanja štampana posle rata). Od osobitog je značaja napomenuti da biblioteka ima i list ''Timočanin '' (u tvrdom povezu), organ Radikalne stranke Timočke krajine za 1889, 1890. i 1891. god. Biblioteku posećuju mnoga lica, koja se bave naučnim radom, te koriste materijal koji ih interesuje.
U 1951. godini - Gradski narodni odbor u Zaječaru, shvativši značaj Arhivskog središta, u okviru svog budžeta predvideo je i za ovu ustanovu 183.000 dinara.